• Năm 25 tuổi

    hoang-hai-thuy-25-tuoi.jpg

    Hoàng Hải Thủy, năm 25 tuổi, trong căn nhà 78/5 đường Mayer, mới đổi tên là đường Hiền Vương, Tân Định, Sàigòn, Năm 1957.
  • Thể Loại

  • Được yêu thích …

  • Bài Cũ

Văn Tầm Tầm, Thơ Lạc Son

THƠ VĂN XUÂN, PHẢI CHO MỚI. Bài của Nhà Văn Phan Khôi.

Theo như ý tôi, và cũng theo như ý nhiều người khác, thì trong sự làm thơ, làm văn có một điều cốt nhất là Văn Thơ phải cho Mới.

Có người xưa đã nói:

“Những lời cổ nhân đã nói rồi, có cần mình phải nói lại làm chi?”

Ông Cố Viêm Võ, một Nhà Nho đời Thanh, chủ trương cái thuyết Thơ Văn phải Mới ấy lại càng vững chãi và thiết thực hơn ai hết. Bao nhiêu sách ông làm ra, nhất là sách “Nhật tri lục” của ông, ông soát lại từng bài, từng câu; hễ bài nào, câu nào tình cờ đồng ý với cổ nhân, lúc viết ra quên lửng đi, hay chưa biết đến, sau phát giác ra, đều bị ông san khử hết. Vì cớ ấy mà sách “Nhật tri lục” hồi mới in lần đầu đem so với bản in lần sau có giảm bớt nhiều.

Thơ văn thường, còn vậy, huống chi là Thơ Văn Xuân. Xuân là gì? Ta có thể cắt nghĩa gọn đi rằng Xuân là Mới. Vậy thì, Thơ Văn Xuân mà không Mới, hà tất làm trong lúc gặp xuân làm chi? Thứ Thơ Văn ấy tưởng cũng chẳng cần có làm chi.

Gió đông, mưa mỡ, đào non, oanh vàng, cỏ như nệm, hoa như gấm… tài liệu Xuân chỉ có bấy nhiêu, mà tài liệu Thơ Văn Xuân cũng chỉ có bấy nhiêu. Cảnh thì thế, rồi đến người. Người thì “trẻ vui chưa lo nghĩ, già vui nhớ thiếu niên”, nàng khuê phụ nhìn bông liễu mà nhớ kẻ viễn chinh, trang tao khách ngắm trăng sông mà dửng dưng thế sự… Quanh đi quẩn lại rồi cái cảnh, cái lòng người trong Thơ Xuân cũng chỉ có thế, thế là tài liệu về phần người.

Ư.Ø… Xuân là mới thật; nhưng mỗi năm mỗi có xuân, xuân cũng phải thành ra cũ. Những tài liệu về cảnh và người chỉ có bấy nhiêu ấy, không thể chế tạo thêm ra được, mà cũng không thể thay đổi khác đi được, thì muốn cho Thơ Văn Xuân trở nên mới, chẳng là khó lắm ư?

Khó vẫn khó, – nếu dễ thì thi sĩ chẳng đã đầy đường, văn sĩ chẳng đã lấy xe mà chở ra đổ xuống biển ! – nhưng khó mấy cũng phải rán mà theo, cũng phải rán mà làm cho Mới, thì mới xứng đáng là Thơ Văn Xuân.

Cái cảnh và người của Xuân chỉ có bấy nhiêu, năm nào cũng vậy, xưa nay không khác; ăn thua là chỉ tại cái “ý cảnh” 意 境  của người làm thơ văn. Tài liệu vẫn là tài liệu cũ, nhưng hễ cái ý cảnh mới thì thi văn phải mới.

Tôi xin cử ra mấy câu thơ xuân của ông Ðỗ Phủ làm lệ. Bấy giờ ông Ðỗ ở đất Thục, sau cơn giặc giã, vừa gặp mùa xuân, ông có bài thơ tám câu, đây nhắc lấy hai câu như vầy:

Cảm thời, hoa tiễn lệ 時花
Hận biệt, điểu kinh tâm

Nên vì những độc giả nào không thạo chữ Hán mà cắt nghĩa đen ra đây, hầu cho xuống dưới này dễ hiểu hơn. Hai câu đó, nghĩa đen nó thế này:

Cảm vì thời tiết, hoa rơi nước mắt;
giận sự biệt ly, con chim kinh sợ trong lòng…

Thơ Ðỗ Phủ hay là ở đó. Ông nổi tiếng “Thi Thánh” là nhờ ở những câu Thơ như vậy. Những câu ấy tỏ ra cái ý cảnh của ông là Mới.

Hai câu: “Cảm thời hoa tiễn lệ; hận biệt điểu kinh tâm”, đã bị người ta đem ra dùng nhiều quá, nhất là họ hay lấy mà viết lên cái “nhà táng“, thành ra chúng ta coi làm thường. Chớ kỳ thực nó là mới lắm.

Xưa nay thi nhân tả Xuân mà nói đến hoa điểu, thì hết thảy đều nói “hoa nở chim hót ” để vẽ ra cái cảnh tượng vui vầy đầm ấm, chớ chẳng ai đem hoa điểu mà tả sự sầu hận bao giờ. Trong hai câu Thơ đó, ông Ðỗ làm con chim, cái hoa thành ra người ta, biết cảm vì thời tiết mà rơi nước mắt, biết hờn sự ly biệt mà kinh sợ trong lòng; như vậy trong sự mới chẳng phải là còn thêm mới  nữa ư?

Những cái lệ như trên đó, nếu cử ra hoài thì còn hoài, song xin dẹp bớt để nói qua chuyện khác.

Thơ Văn Xuân xứ ta, hoặc Nôm hoặc Chữ Hán, tôi chưa thấy được bài nào hay mà lại có cái vẻ mới và ngộ nghĩnh như bài thơ ông Ðỗ đó. Mười mấy năm nay, mỗi khi đến Tết thì biết bao nhiêu là báo, là sách, in rặt những Thơ Văn Xuân. Nhưng trong đó toàn là những lời cũ rích: những thiều quang chín chục với gió đông phe phẩy, khí dương đầm ấm mà thôi, chớ chẳng có gì lạ.

Khi cầm những báo, những sách ấy mà đọc, khiến người ta sinh ra cái cảm tưởng như trong lúc đi bòn vàng: mất công thì nhiều mà sở đắc không được mấy, hoặc đến nỗi mất công toi!

Cực chẳng đã lắm phải kể đến những câu, những bài tuy không bằng của ông Ðỗ mà nó thoát ra ở ngoài khuyên sáo thì cũng còn khá. Ấy là như câu đối dán cửa trong ngày Tết bằng chữ Hán mà đặt thế này:

Hồng Lạc sơn hà phi cựu chế;
Long Biên hoa thảo nhạ tân xuân.

Trong các nhà Nho ở Hà thành, chắc cũng còn có người nhớ câu đối này. Tôi quên nó dán ở cửa nhà ai; chỉ nhớ rằng hạ tuần tháng Giêng Ta, năm 1908, tôi đến Hà Nội thì còn thấy nó. Lúc mới trông thấy, trong óc tôi có hơi động, hình như bị giây điện dựt,  thì tôi biết rằng nó có cái hấp lực nhiều ít, chớ không như những câu thường.

Kể là hay thì câu đối ấy không phải hay. Song theo như hồi bấy giờ thì phải kể nó là mới. Vế trên của nó, chuyện ai cũng thừa biết rồi, thế mà lại đem ra nói, chỗ đó ta nên nhìn thấy cái trí khéo của tác giả, biết tìm cái hữu vị trong cái vô vị; còn vế dưới, nói vậy cũng như nói chỉ có hoa thảo mới rước Xuân mà thôi, ngó lơ lửng mà thâm trầm.

Nôm thì vừa rồi có một tay nhà thơ thanh niên đọc cho tôi nghe một bài thơ và một câu đối của anh,  làm trong dịp Tết mới rồi. Bài thơ đề là:

Chờ Xuân không thấy Mới:

Nghe nói xuân sang thức dậy chờ,
Sao mà dấu cũ vẫn còn trơ?
Non sông loè loẹt bông hoa giả;
Bờ cõi tùm hum cỏ rác mờ.
Chín chục thiều quang đeo vẻ thẹn;
Một bầu thụy khí lẫn mùi dơ.
Bà con, khuyên chớ mừng xuân nữa,

………………………………………

Còn câu đối, đọc một vế nghe:

Xuân cóc lác chi mà xuân! Xuân riêng vui hoa cỏ mà thôi; giống Rồng Tiên đâu trước chớ bây giờ, hai mươi triệu dân xưa: học sinh ngu, văn sĩ dốt, công tử bột, trượng phu kềnh, đẻ quái sinh yêu, đứng giữa vòng kia, trời đất hẹp hòi không chết bớt!

Cái khẩu khí ấy thì lại toàn là cái khẩu khí của kẻ phẫn uất và hay thóa mạ, văn thì cứng cáp, nhưng khó mà vào tai người ta, có mấy ai ưa?

Rốt lại, trong làng Thơ Văn Ta, tôi chỉ thấy phần nhiều là thứ “Hàng Tầm Tầm” ở Hà Nội, hay thứ “Hàng Lạc Xon” ở chợ Mới Sài Gòn.

Xuân đến, tôi rất mong cho các nhà Văn, nhà Thơ mới đi! Mới đi!

PHAN KHÔI

o O o

Nhà Văn Phan Khôi viết bài trên trong mùa xuân năm 1940. Bài thơ đã sống 70 năm. Ðêm cuối năm Ta, đầu năm Mỹ 2011, tôi mò trên Internet thấy bài viết của ông Phan Khôi về Xuân, tôi trích đăng ở đây, mời các vị cùng đọc.

Ảnh năm 1956: Nhà Văn Phan Khôi đại diện Văn Sĩ Bắc Cộng sang Bắc Kinh dự Lễ Tưởng Niệm Nhà Văn Tầu Lỗ Tấn. Cũng trong năm 1956 bọn Tố Hữu, Nguyễn Công Hoan, Xuân Diệu “chửi” ông Phan Khôi tàn tệ.

Trước năm 1975 tôi gần như không biết gì về Thơ Ðường, tôi chỉ biết vài bài Thơ Ðường nổi tiếng nhất, mấy bài mà gần như ai thích Thơ cũng biết là những bài Hoàng Hạc Lâu  – Hoàng Hạc nhất khứ bất phục phản: Một đi Hoàng Hạc đi luôn – bài Phong Kiều Dạ Bạc – Giang phong, ngư hoả đối sầu miên – bài  Bồ đào mỹ tửu, dạ quang bôi, bài Thương nữ bất tri vong quốc hận..v..v..

Một đêm buồn năm 1976 hay năm 1977 – đêm những năm ấy đêm nào cũng buồn, nhưng viết đến đêm Sài Gòn những năm ấy vẫn cứ phải viết là “đêm buồn,” – Trong căn gác lửng vo ve tiếng muỗi, tôi nằm trong mùng đọc Thơ bên cây đèn dầu hôi, Bắc Kỳ là dầu Tây – đêm Sài Gòn tắt điên – tôi gặp Thơ Ðỗ Phủ. Ðó là lần đầu tôi đọc bài thơ Xuân của Ðỗ Phủ, bài thơ làm tôi xúc động.

Thơ Ðỗ Phủ

Thính viên thật hạ tam thanh lệ,
Cô chu nhất hệ cố viên tâm.
Nghe ba tiếng vươn kêu mà rơi lệ,
Chiếc thuyền lẻ loi vẫn nhớ khu vườn cũ.

Tôi thắc mắc vì chuyện Ðỗ Phủ thi đậu cử nhân, có điều kiện ra làm quan, tại sao Thi sĩ lại đói nghèo đến thế? Ông nghèo đến cái độ có một em nhỏ con ông bị chết vì thiếu ăn – chết đói – Trong một bài thơ ông trhan:

Làm cha người ta mà không nuôi nổi người ta. Thật xấu hổ.”

Ông lưu lạc vì sinh kế đến những nơi cùng trời, cuối đất. Chiều đông tuyết xuống, ông lên núi đào một thứ củ về nấu ăn, nghe ba tiếng vượn kêu, ông khóc.

Ðêm xưa khi đọc câu Thơ “Thính viên thật hạ tam thành lệ”, tôi thầm nói với Thi sĩ:

“Ông mới nghe có ba tiếng vượn kêu ông đã khóc. Tôi phải nghe cả trăm tiếng vượn kêu, làm sao tôi sống được?”

Trong đêm buồn xưa ấy – cách đêm nay 40 năm – Thơ Ðỗ Phủ làm tôi xúc động, tôi làm bài Thơ

Hỏi Ðỗ Phủ

Quốc phá sơn hà tại,
Thành xuân thảo mộc thâm.
Cảm thời hoa tiễn lệ.
Hận biệt điểu kinh tâm.

Ôi.. Thơ Ðỗ Phủ ngàn năm!
Sao Tình phương Bắc, Trời Nam ta buồn.
Vượn kêu ba tiếng lệ tuôn.
Vượn kêu trăm tiếng, ta còn gì đâu.
Cảm thời hoa cũng thương đau.
Biệt ly chim cũng qua cầu đắng cay.

Nhà tan, sông núi sao còn đẹp!
Nước mất thành xưa ai thấy xuân!
Ai mơ Trang Tử, mê hồ điệp?
Ai mộng công hầu, mị giả chân?
Ta đọc Ðường Thi, thương Dỗ Phủ.
Cảm thương người hay cảm thương thân
Người lạc Quỳ Châu, liêu Kiếm Các.
Ta sinh Hà Nội, sống Sài Gòn,
Cuối trời sông khói, thuyền cô tịch,
Người nhớ quê nhà giọt lệ tuôn.
Quê ta đất giải hai ngàn dặm.
Ðỏ nọ, Vàng kia mấy chục năm
Thân làm Do Thái mơ Thành Cổ,
Mà Cổ Thành không chỗ đặt chân.

Người dâng kế sách, công danh bạc.
Ta viết ngàn trang truyện não nề.
Thế loạn, người thương đời đói rét.
Tàn trận, ta sầu cuộc chuyển di.
Công hầu, đệ trạch giai tân chủ,
Văn vũ y quan dị tích thì.
Ðược thua, còn mất kim như cổ.
Riêng có Thơ ngàn thưở vẫn Thi.
Khi ai đó đã lên Cung Nguyệt,
Ngọc Thố, Hằng Nga đã bắt đi.
Ai nằm gác lạnh, ôm đêm lạnh,
Nghe tiếng thời gian chậm bước đi?
Ai hồn địa chấn, tim lôi vũ,
Nghe đáy mồ xưa quỉ xướng Thi.

o O o

Ông Phan Khôi viết:

Cảm thời, hoa tiễn lệ 時花
Hận biệt, điểu kinh tâm

Nên vì những độc giả nào không thạo chữ Hán mà cắt nghĩa đen ra đây, hầu cho xuống dưới này dễ hiểu hơn. Hai câu đó, nghĩa đen nó thế này:

Cảm vì thời tiết, hoa rơi nước mắt;
giận sự biệt ly, con chim kinh sợ trong lòng…

o O o

Ðỗ Phủ. Vẽ theo tưởng tượng của người đời nay.

Tôi – CTHÐ – nghĩ tiếng “Thời trong “ Cảm thời hoa tiễn lệ” là “thời thế ” không phải là “thời tiết.”

Những người Việt Nam năm nay – 2011 – ở số tuổi Năm Bó– đọc bài này có thể không biết  “Tầm tầm, Lạc son là gì. Tôi tuổi đời Tám Bó cũng chỉ nghe nói đến Nhà “Tầm tầm”mà chưa một lần vào Nhà Tầm Tầm.

Nhà Tầm Tầm là tên gọi Nhà Bán Ðấu Giá những đồ – đủ thứ đồ bàn ghế, giường tủ, nồi niêu, đồng hồ, quần áo – bị tịch thu vì người chủ chúng không tiền trả nợ – Nhà Tầm Tầm ở Hà Nội. Năm 1950 khi tôi về Hà Nội, Nhà Tầm Tầm không còn nữa. Sài Gòn trước năm 1954 có một nhà bán đồ giống như Nhà Tầm Tầm Hà Nội. Nhà này ở đường Gia Long, gần bên Thư Viện cũ. “Lac son” là “La Solde,” tiếng Pháp, giống tiếng Sale Mỹ.  Những năm trước năm 1960 ở vỉa hè đường Lê Lợi thường có những người Ả-rập mang hàng vải ra bán. Họ thường rao:

“Lac son..! Lạc son..! Rr..r..ẻ ..r..r..r..ẻ  r..r..ồi. Maị ..dzô.. Mại.. dzô..”

Với dân Hà Nội, Sài Gòn ngày xưa, đồ tầm, tầm đồ lạc son là thứ đồ rẻ tiền, không giá trị.

Những tiếng “Tầm tầm, Lạc son” nay – năm 2011 – chỉ còn trên những trang sách viết về chuyện ngày xưa.

Công hầu đệ trạch giai tân chủ,
Văn vũ y quan dị tích thì.
Nhà cửa của đám công hầu nay đều có chủ mới.
Áo mũ quan văn, quan võ nay khác thời trước.

Là công dân Quốc Gia Việt Nam Cộng Hoà, sống thời hoa niên 20 năm ở Sài Gòn, nay thấy thành xưa đầy cờ đỏ, bọn lính VC quân phục khác quân phục của binh sĩ quân đội mình, đêm khuya đọc hai câu Thơ Ðỗ Phủ, người có trái tim làm sao không khóc!

Ðọc bài Thơ Xuân Ðỗ Phủ, ông Phan Khôi “thấy mới và ngộ nghĩnh.” Cũng bài Thơ ấy, tôi đọc, tôi thấy tim tôi như bị dao cắt.

Ðêm cuối năm buồn quá, ai ơi..!

Biết rồi.. Thôi đi.. Than mãi.. Chán lắm!

Advertisements

2 Responses

  1. Con quỳ lạy Chúa trên trời
    Sao cho con trốn được người con yêu
    Rằng con thiếu nợ đã nhiều
    Nàng còn mua sắm đủ điều, Chúa ơi !

    Con cày hai job hụt hơi
    Người con yêu dấu đua đòi chơi xe
    Biểu gì con cũng phải nghe
    Nếu con cãi lại, tua te cả đời.

    Trước đây con tưởng gặp thời
    Chúa ban con được tìm người con yêu
    Giờ đây thân xác tiêu điều
    Đời con phải chịu rất nhiều đắng cay

    Thân con chẳng khác trâu cày
    Nợ nần con trả đời đời chưa xong
    Con giờ như cá lòng tong
    Sụt ba chục ký ốm nhong rã rời

    Thế mà đâu hết nợ đời
    Nấu cơm , rửa chén , trả bài … tí ti
    Người đâu gặp gỡ làm chi
    Để cho khổ thế còn gì tuổi Xuân ?

    Chúa ơi ! Con khổ vô ngần
    Chúa mà không giúp là thân con tàn
    Con đang thiếu nợ trăm ngàn
    Nhìn đồ nàng sắm hai hàng lệ rơi

    Con quỳ lạy Chúa trên trời
    Giúp cho con trốn được người con yêu.

    TIÊU ĐIỀU … TIÊN SANH

  2. Đang buồn đến nẫu cả ruột cả gan. Nay đọc lại bài này càng thêm nẫu gan nẫu ruột.

    Hoàng lão tiên sinh ở bên ấy không thấy bên này. Chỉ tưởng tượng mà ra – phần là nhờ vào ký ức thời ông chưa ra đi.

    ( Là công dân Quốc Gia Việt Nam Cộng Hoà, sống thời hoa niên 20 năm ở Sài Gòn, nay thấy thành xưa đầy cờ đỏ, bọn lính VC quân phục khác quân phục của binh sĩ quân đội mình, đêm khuya đọc hai câu Thơ Ðỗ Phủ, người có trái tim làm sao không khóc! )

    Chúng tôi ở bên này, hàng ngày thấy bao điều chướng ta gai mắt, càng thêm chán ngán cho nước Việt chúng ta.

    Nước nhà chúng ta bây giờ tan hoang lắm rồi. Đám vịt cừu về chỉ nhìn vào hào nhoáng bên ngoài, nào thấy được bao sơ mướp trong nội tình của chế độ.

    Cán bộ đảng viên, chúng nó ra vào “phủ đường” để mua bàn, bác ghế nườm nượp như đi chợ.

    Ấy là chúng nó đã đánh hơi cái ngày tàn chúng nó quá cận kề rồi. Chúng cần bàn, cần ghế để có bề dễ dàng đi “du lịch” nước ngoài hơn là bọn cán bộ tép riu.

    Cái chức chủ tịch Hà nội chỉ có 30 tỉ thôi mà – rẻ còn hơn mua bèo cho vịt ăn nữa. 6 tháng sau là gỡ vốn cộng thêm mớ lời con con. Nhanh lắm.

    Người dân, nhất là dân nông thôn, phải chịu đựng biêt bao bất công, biêt bao khốn khổ bởi bọn cường hào ác bá thời cộng sản.

    Cường hào ác bá ngày xưa chẳng qua là tự ý của từng người mà phát sinh ra. Không có tính chất hệ thống, không có sách vở khoa học.

    Ngày nay, với cả một hệ thống dày đặc, chằng chịt, chồng chéo. Với cả một lý luận có học tập hẳn hoi. Thử hỏi bọn cường hào ác bá ấy khủng khiếp đến độ nào. Người dân còn sống được đến bao lâu nữa.

    Bạn bè của tôi từ từ, người trước kẻ sau rồi cũng ra đi.

    Nhưng lòng tự hỏi : Đến bao giờ người dân và nước Việt Nam mình mới khấm khá đây Trời ?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: